نویسنده: حسین قریب گرکانی
در سالهای اخیر، ارزهای دیجیتال بانک مرکزی یا CBDC (Central Bank Digital Currency) به یکی از موضوعات بحثبرانگیز در اقتصاد پولی و مالی جهان تبدیل شدهاند. این مفهوم به این معناست که بانکهای مرکزی، نسخهی دیجیتالی پول رسمی کشورها را خلق کنند؛ پولی که از نظر ارزش معادل واحد فیات آن کشور است، اما به صورت دیجیتال عرضه میشود و میتواند در پرداختها و تراکنشها مورد استفاده قرار گیرد. طرفداران CBDC معتقدند این ابزار میتواند کارایی، سرعت و فراگیری مالی را افزایش دهد، در حالی که منتقدان هشدار میدهند ممکن است ساختار موجود سیستم مالی را دچار تزلزل کند. از طرف دیگر، این که چگونه CBDC میتواند اقتصاد جهانی را تحت تاثیر قرار دهد، سوالات جدیتری را مطرح میکند.
بانکهای تجاری، امروز نقشی اساسی در سیستم مالی ایفا میکنند. آنها واسطههایی هستند که سپردههای مردم را جذب کرده و آن را برای اعطای وام یا خلق اعتبار به کار میگیرند. با این حال، اگر افراد و شرکتها بتوانند به جای استفاده از بانکهای تجاری، پول خود را مستقیماً در بانک مرکزی ذخیره کنند و تراکنشها را بدون واسطه بانکها انجام دهند، نقش بانکهای تجاری به طور اساسی تغییر میکند. در این صورت، احتمالاً شاهد کاهش نقدینگی، کاهش سپردهها و توان وامدهی بانکها خواهیم بود، چرا که دیگر نیازی به این
واسطهها برای ذخیرهی پول یا انجام تراکنشها نیست. در نتیجه، اگر CBDC به طور گستردهای در سطح جهانی پذیرفته شود، ممکن است بانکهای تجاری با کاهش سودآوری و کاهش توان در ارائهی تسهیلات مواجه شوند، که این خود تهدیدی جدی برای مدلهای تجاری فعلی خواهد بود. بانکهای تجاری ممکن است تبدیل به رقبای مستقیم بانکهای مرکزی در ارائه خدمات پرداخت و نگهداری پول شوند و این وضعیت چالشهای جدیدی را برای ثبات مالی ایجاد میکند.
در سطح جهانی، کشورها در رویکرد خود نسبت به CBDC تفاوتهای قابل توجهی دارند. چین، یکی از پیشگامان استفاده عملی از ارز دیجیتال بانک مرکزی است. دیجیتال یوان (e‑CNY) که از چند سال پیش در چندین شهر مورد آزمایش قرار گرفته، به سرعت در پرداختهای روزمره و حتی بخشی از دستمزدها یا کارمندان دولتی به کار گرفته شده است. پکن همچنین در تلاش است تا از این ابزار برای افزایش نقش یوان در تجارت جهانی استفاده کند و ساخت یک سیستم چندقطبی پولی را تبلیغ میکند که جایگزین سلطه دلار شود. در واقع، چین با هدف جایگزینی دلار و ارتقای نقش یوان در اقتصاد جهانی، اقداماتی فراتر از مرزهای داخلی را دنبال میکند. این روند نه تنها به نفع اقتصاد داخلی چین است، بلکه میتواند پیامدهای بلندمدتی برای وضعیت جهانی ارزها ایجاد کند.
در اتحادیه اروپا نیز پروژهی یورو دیجیتال در حال پیشرفت است. هدف آن افزایش حاکمیت مالی و خودکفایی اروپا در پرداختهای دیجیتال است؛ به ویژه برای کاهش اتکا به سیستمهای پرداخت و ارزهای خارجی. اما در عین حال،
نگرانیهای امنیتی و حریم خصوصی همواره در سایه این پروژهها قرار دارد. در همین حال، هند نیز در مسیر توسعه CBDC بهنام «روپیه دیجیتال» قرار دارد. اگرچه این پروژه نسبت به چین و اروپا در مراحل اولیهتر است، هدف آن تقویت اقتصاد دیجیتال و بهبود کارایی پرداختها در داخل کشور است. هند به طور خاص بر این تمرکز دارد که دسترسی به خدمات مالی را برای اقشار مختلف فراهم کرده و نظام مالی کشور را از طریق ابزارهای دیجیتال توانمند سازد.
در ایالات متحده، بحث حول دلار دیجیتال، جذاب اما پیچیده است. برخلاف بسیاری از کشورها که به سرعت در حال مطالعه و توسعه CBDC هستند، ایالات متحده در چند سال اخیر بیشتر به سمت پذیرش استیبلکوینها (Stablecoins) حرکت کرده است؛ رمزارزهای با ارزش ثابت و وابسته به داراییها مثل دلار. در واقع این رویکرد با هدف مقابله با نگرانیهای امنیتی و نظارتی است و حتی در برخی موارد قانونی در کنگره برای ممنوعیت دلار دیجیتال پیشنهاد شده است. این تغییرات ممکن است به علت نگرانیهایی چون نظارت دولت و چالشهای مربوط به حریم خصوصی باشد. با این حال، این انتخاب میتواند پیامدهای استراتژیک خاص خود را داشته باشد. در حالی که دلار همچنان dominantترین ارز در ذخایر ارزی جهان و در تجارت جهانی است، اگر CBDCها در تراکنشهای بینالمللی رشد کنند و دلار دیجیتال وجود نداشته باشد، ممکن است ابزارهای پرداختی مبتنی بر CBDC سایر کشورها به تدریج نقش پررنگتری پیدا کنند. این وضعیت به ویژه زمانی ملموستر خواهد بود که کشورهای مختلف، مثل چین و اتحادیه اروپا، شبکههای پرداخت دیجیتال خود را گسترش دهند و به جای دلار از ارزهای دیجیتال محلی استفاده کنند.
بنابراین CBDCها میتوانند بهبودهایی واقعی در کارایی پرداختها، کاهش هزینه تراکنشها و افزایش شمول مالی ایجاد کنند. این ابزارها میتوانند پاسخ مناسبی به نیازهای عصر دیجیتال باشند و به بانکهای مرکزی ابزارهای جدیدی برای اعمال سیاستهای پولی در اقتصاد مدرن بدهند. از سوی دیگر، ممکن است پیامدهایی مانند کاهش نقش بانکهای تجاری، تهدید برای ثبات مالی، نگرانیهای مربوط به حریم خصوصی و تمرکزگرایی دادهها به همراه داشته باشد. اگرچه طراحی CBDC به نظر میرسد که آیندهی مالی جهان را شکل دهد، اما این فرآیند باید با دقت و توجه به جزئیات انجام گیرد تا از ایجاد مشکلات جدید جلوگیری شود. در نهایت، سوال واقعی این نیست که آیا CBDCها خواهند آمد یا نه، چون بسیاری از کشورها هماکنون در این مسیر هستند. بلکه این است که چگونه میتوان یک CBDC کارآمد طراحی کرد که هم مزایای اقتصادی را به حداکثر برساند و هم ریسکهای بالقوه را کنترل کند. در این مسیر، طراحی درست، نظارت دقیق و رویکردهای نوآورانه میتوانند نقش بسیار مهمی ایفا کنند.